Jestha Nagrik Free Suvidha भारतीय समाजात ज्येष्ठ नागरिकांचे स्थान नेहमीच आदरणीय राहिले आहे. आधुनिक काळात त्यांच्या गरजा आणि आव्हाने बदलत आहेत, या पार्श्वभूमीवर भारत सरकारने 2025 मध्ये ज्येष्ठ नागरिकांसाठी विविध कल्याणकारी योजनांची अंमलबजावणी केली आहे. या योजना त्यांच्या आरोग्य, आर्थिक सुरक्षा आणि सामाजिक कल्याणावर लक्ष केंद्रित करतात.
आयुष्मान भारत: ज्येष्ठांसाठी आरोग्य सुरक्षा कवच
आयुष्मान भारत योजनेने 2025 मध्ये एक महत्त्वाचे पाऊल उचलले आहे. 70 वर्षांवरील सर्व ज्येष्ठ नागरिकांना आता उत्पन्नाची अट न ठेवता 5 लाख रुपयांपर्यंतचे मोफत आरोग्य विमा संरक्षण दिले जात आहे. या निर्णयामुळे देशभरातील सुमारे 6 कोटी ज्येष्ठ नागरिकांना लाभ होणार आहे. विशेष म्हणजे, या योजनेअंतर्गत सरकारी आणि खाजगी दोन्ही रुग्णालयांमध्ये उपचार घेता येतात.
या योजनेची सर्वात मोठी वैशिष्ट्ये म्हणजे कॅशलेस आणि पेपरलेस क्लेम प्रक्रिया. यामुळे ज्येष्ठ नागरिकांना उपचारादरम्यान कागदपत्रांचा त्रास होत नाही. जुनाट आजारांवरील उपचारही या योजनेत समाविष्ट आहेत, जे विशेषतः ज्येष्ठ नागरिकांसाठी महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, हृदयविकार, मधुमेह, कर्करोग यासारख्या दीर्घकालीन आजारांवरील उपचारांचा खर्च या योजनेतून भागवला जातो.
वृद्धापकाळ पेन्शन योजना: आर्थिक आधार
इंदिरा गांधी राष्ट्रीय वृद्धापकाळ निवृत्ती वेतन योजना (IGNOAPS) ही गरीब ज्येष्ठ नागरिकांसाठी महत्त्वाची योजना आहे. 2025 मध्ये या योजनेत महत्त्वपूर्ण सुधारणा करण्यात आली आहे. 60 ते 79 वर्षे वयोगटातील लाभार्थ्यांना आता दरमहा 500 रुपये पेन्शन मिळते, तर 80 वर्षांवरील ज्येष्ठ नागरिकांना दरमहा 1000 रुपये पेन्शन दिले जाते.
या योजनेत पारदर्शकता आणण्यासाठी आधार कार्ड लिंकिंग अनिवार्य करण्यात आले आहे. पेन्शनची रक्कम थेट लाभार्थ्यांच्या बँक खात्यात जमा केली जाते, ज्यामुळे मध्यस्थांची गरज नाही. विशेष म्हणजे, राज्य सरकारे स्वतःच्या निधीतून या रकमेत भर घालू शकतात. उदाहरणार्थ, काही राज्यांनी या मूळ रकमेत 200 ते 500 रुपयांची वाढ केली आहे.
ज्येष्ठ नागरिक बचत योजना: सुरक्षित गुंतवणुकीचा पर्याय
ज्येष्ठ नागरिक बचत योजना (SCSS) ही 60 वर्षांवरील नागरिकांसाठी एक आकर्षक गुंतवणूक पर्याय म्हणून समोर आली आहे. 2025 मध्ये या योजनेचा वार्षिक व्याजदर 8.2% इतका निश्चित करण्यात आला आहे, जो सध्याच्या बाजारपेठेतील इतर सुरक्षित गुंतवणूक पर्यायांपेक्षा जास्त आहे.
या योजनेत किमान 1,000 रुपयांपासून ते कमाल 30 लाख रुपयांपर्यंत गुंतवणूक करता येते. योजनेचा कालावधी 5 वर्षांचा असून, तो आणखी 3 वर्षांपर्यंत वाढवता येतो. व्याज दर त्रैमासिक पद्धतीने दिला जातो, जे नियमित उत्पन्नासाठी फायदेशीर आहे. या योजनेत गुंतवणूक करणाऱ्या ज्येष्ठ नागरिकांना कर सवलतीचाही लाभ मिळतो.
या योजना महत्त्वाच्या असल्या तरी काही आव्हानेही आहेत. उदाहरणार्थ, आयुष्मान भारत योजनेत नोंदणी प्रक्रिया काही ठिकाणी जटिल आहे. ग्रामीण भागात योजनांची माहिती पोहोचवणे हे आणखी एक आव्हान आहे. मात्र, डिजिटल तंत्रज्ञानाच्या वाढत्या वापरामुळे या समस्या हळूहळू कमी होत आहेत.
सरकारने या योजनांच्या प्रभावी अंमलबजावणीसाठी विशेष यंत्रणा उभी केली आहे. प्रत्येक जिल्ह्यात ज्येष्ठ नागरिक सहाय्यता केंद्रे स्थापन केली जात आहेत. तसेच, या योजनांची माहिती मोबाईल अॅप्सद्वारे सहज उपलब्ध करून देण्यात येत आहे.
2025 मधील या नवीन योजना आणि सुधारणा ज्येष्ठ नागरिकांच्या जीवनमानात सकारात्मक बदल घडवून आणत आहेत. आरोग्य, आर्थिक सुरक्षा आणि सामाजिक कल्याण या तीन महत्त्वाच्या क्षेत्रांत या योजना प्रभावी ठरत आहेत. सरकारच्या या प्रयत्नांमुळे ज्येष्ठ नागरिकांना सन्मानाने जगण्यास मदत होत आहे. भविष्यात अशा योजनांचा विस्तार आणि त्यांची प्रभावी अंमलबजावणी महत्त्वाची ठरेल.